TOTAL FUTBOL TARIXI yoxud bir kishi hamma uchun, hamma bir kishi uchun

Futbolga qiziqishni boshlagan davrlarimda afsonaviy Braziliya terma jamoasi hamma futbol muxlislari e'tiborida edi. Lekin men uchun o'tgan asr 70 yillarida jahon futboliga yangi atama «total futbol» tushunchasini olib kirgan Gollandiya(2020 yildan to'liq Niderlandiya deb atala boshlandi) futboli meni yanada futbolga oshufta qila boshlagan…
Total so'zi fransuz tilidan olingan bo'lib, jami yoki barchasi, to'liq degan ma'noni bildiradi.

«Total futbol» tushunchasini futbolga qiziqqan har bir inson eshitgan. Futbol tarixi bilan shug'ullanuvchi inson bo'lsa, bunday futbolni Niderlandiya futbol jamoalari va Niderlandiya terma jamoasi o'tgan asrning 70 yillarida o'ynaganini yaxshi bilishadi.

Ko'p ma'lumotlarga qaraganda 1970 yildan ancha oldin ham «total futbol» taktikasi borligi aniqlangan. Masalan bu taktika «oltin tarkib»ga ega bo'lgan, o'tgan asr 40-50 yillaridagi Vengriya terma jamoasi o'yinlarida qo'llanilgan va kuzatilgan. Niderlandiyaning «Ayaks» (Amsterdam) jamoasida ishlagan angliyalik murabbiy Djek Reynolds tomonidan bu uslubni sxematik tuzilishi va futbolchilarni joy o'zgartirib, maydonda harakatlanishi ko'p uchrashuvlarda kuzatilgandi…

Niderlandiyaning ko'plab hududi dengiz sathida pastda joylashgan, shuning uchun ham niderlandiyaliklar noqulay bo'lsa ham, yerni juda e'zozlaydilar. Chunki ular asrlar mobaynida yerdan unumli foydalanib kelganlar. Niderlandiyaliklarda shunday maqol bor: « Xudo yerni yaratdi, gollandlar Niderlandiyani yaratdi».

Gollandlar kanallar, to'g'onlar, dengiz qirg'oqlardan unumli foydalanib, o'z yerlaridan unumli foydalanish uchun dengizdan butunlay ajratishgan. Niderlandiya terma jamoasi, «Ayaks» jamoasi treneri bo'lgan Rinus Mixels yurtdoshlari o'z yerlaridan unumli foydalanganiday, futbolda futbol maydonidan jamoa uchun kerakli bo'lgan hududdan keng va unumli ravishda foydalanishni o'ylab topadi.

Rinus Mixels «Ayaks»ning Ikkinchi jahon urushidan keyingi yaxshi markaziy hujumchisi bo'lib, futbol treneri «alifbo» sini Djek Reynoldsdan o'rgandi. 1965 yilda esa «Ayaks» treneri bo'ldi. Uning fikricha yaxshi futbolchi «kerakli joyda, kerakli vaqtda bo'lishi kerak». Mixels bu iqtibosni amalga oshirish uchun yangi futbol falsafasi bo'lgan «total futbol»ni yaratishga kirishdi. «Total futbol» taktikasida yaxshilab qaralganda, hech qanday murakkablik yo'q.

Bungacha trenerlar besh hujumchi, to'rt himoyachi, besh yarim himoyachi, bir hujumchi va shunga o'xshash har xil sxemalar ishlatishgan. Trenerlar maydonda futbolchilarni joylashtirishda qattiq «qolip»larga solishib, himoyachi, yarim himoyachi, hujumchilarni turgan hududlarini almashtirib, qaysidir chiziqda afzallikka erishmoqchi bo'lishib har xil tajribalar o'tkazishga majbur bo'lishgan. Rinus Mixels esa «total futbol»ni qo'llab, o'ziga xos yangi taktikaga asos solgan.

U jamoasi uchrashuvlarida butun maydon bo'ylab, jamoasini uchrashuvda o'yin nazoratini butunlay qo'lga olishini chuqur o'yladi.
«Total futbol» ma'nosi shu ediki, har bir futbolchi, har doim harakatda bo'lishi kerak edi. Oddiy harakatda emas, balki chiziqlararo(himoya, yarim himoya, hujum chizig'i) harakatda bo'lishi kerak edi.

Himoyachi yarim himoyachi o'rnida yoki hatto hujumchi o'rnida ham harakatlanishi kerak edi. Boshqa trenerlar bu taktikani qo'llaganda, hujum(oldin)ga o'tgan himoyachi hududi bo'sh qolib, raqib futbolchisi bu ochiq hududdan unumli foydalanishi mumkin edi. Mixels taktikasida esa, bo'sh qolgan himoyachi hududiga yarim himoyachi orqaga qaytib joylashardi. Agar himoyachi yana oldinga -hujumchi hududiga kirib borsa, boyagi yarim himoyachi hududini orqaga qaytgan hujumchi egallardi. Bunday «total futbol» raqib jamoaga juda katta qiyinchilik tug'dirardi. Chunki o'sha payt futbol taktikalarida bir hujumchiga shaxsan(personal) biriktirilgan himoyachi, o'sha hujumchini maydon bo'ylab ta'qib qilardi.

Hujumchini maydon bo'ylab qilingan ta'qib natijasida hujumchi hududi ochiq qolib, u yerga hujumga o'tgan himoyachi yoki yarim himoyachi kirib kelardi, darvozaga qarab hujum uyushtirardi, to'p kiritardi. Mixels jamoasi bu taktikasi bilan boshqa jamoalardan yaqqol ustun kela boshlaydi…
Ko'p muxlislar «total futbol» asosan hujumga asoslangan taktika deyishadi, lekin «total futbol»da himoyaga asoslangan taktika ham yotadi. Bu himoya taktikasi kuchli va yuqori darajali himoya chizig'iga asoslanib, raqib jamoalarni ko'pincha «sun'iy o'yindan tashqari holat»(ofsayd)ga ko'p tushirardi.

Rinus Mixels «Ayaks» treneri bo'lganda, birinchi navbatda himoya chizig'ini mustahkamlagan. «Total futbol»da Mixels davomchisi, «total futbol»ni futbolchi, trener sifatida qo'llashda ishtirok etgan jahonning mashhur futbolchisi Yoxan Kroyff shunday degandi. «Men hamma o'ylaganidek hujumga emas, himoyaga ko'proq e'tibor beraman»…

«Total futbol» falsafasiga asoslangan, 1965-1971yillarda treneri Mixels bo'lgan Amsterdamning «Ayaks» jamoasi qatorasiga 1971-1973 yillarda Yevropa chempionlar kubogini yutib, Yevropadagi eng kuchli klubga aylanadi. Aql bovar qilmaydigan holat; Amsterdamning bir klubi Yevropaning eng kuchli jamoasiga aylanadi. Bu tasodif emas, qatorasiga uch marotaba Yevropada eng kuchli. Chunki o'sha paytda «Ayaks» taktikasiga hech bir kuchli jamoa ham moslasha olmagan va hech kim qarshi o'ynolmagan. «Ayaks» jamoasi atletik jihatdan kuchli bo'lgan inglizlardan, yuqori texnikaga ega bo'lgan ispanlardan, ideal himoya taktikasi bo'lgan «Katanechcho»ni qo'llagan italiyalik futbolchilardan ham kuchli edi, ulardan har tomonlama ustun edi.

1974 yilda «Ayaks» jamoasi ko'p futbolchilari jahon chempionatiga borishadi, zarhaldoq(to'q sariq) rangli futbolkalar kiyishib, Niderlandiya terma jamoasida o'ynashadi. 1974yilgi jahon chempionatida Niderlandiya milliy jamoasi tomonidan ijro etilgan futbol orqali jahon futbol muxlislari «total futbol etaloni»ni ko'rishdi. Garchand Niderlandiya finalda GFR 1:2 hisobida yutqazgan bo'lsada, gollandlar tomonidan jahon chempionatida ijro etilgan futbol, «futbol darsliklari»ga yozildi. Jahon chempionatidan keyin jahondagi ko'plab trenerlar bu taktikani o'z jamoalarida har tomonlama qo'llashdi. Lekin ularni hech biri hech nimaga erisha olmadilar, bunaqa futbolni ko'rsata olmadilar.

1978 yil jahon chempionatida Mixels an'analarini Niderlandiya terma jamoasi ustozi belgiyalik Ernst Xappel davom ettirdi. U «total futbol» taktikasini ozgina yangilab, o'zining qattiqqo'l uslubiga o'tdi. Xappel bilan ham Niderlandiya terma jamoasi finalgacha borib, Argentinaga 1:3 hisobida yutqazdi…

«Total futbol» jahon chempionatida Niderlandiya terma jamoasiga chempionlikni olib bermagan bo'lsada, jahonda futbolni rivojlantirishga katta hissa qo'shdi. Shundan keyin biror bir futbol jamoa taktik sxemasida «total futbol» elementlari bo'lmagan taktika qolmadi. «Total futbol» elementlariga yarim himoyachilar oldinga o'tgan himoyachini hududiga o'tishi, himoyachilar burchak zarbalari tepilgan paytda golda ishtirok etish uchun oldinga o'tishi, hujumchilar to'pni qabul qilish uchun maydon markaziga qaytishi va boshqa elementlar kiradi.

Rinus Mixels yaratgan «total futbol» g'oyasini yorqin davomchilari ham bor. Masalan Kiyevning «Dinamo» jamoasi treneri Valeriy Lobanovskiy, o'z ustozi Mixels g'oyalarini «Barselona»da rivojlantirgan Yoxan Kroyff. «Milan» jamoasi afsonaviy niderland futbolchilari Ruud Gullit, Marko van Basten va Frank Raykaard «total futbol» taktikasini maydondagi yetuk ijrochilari edi. Ular ijroisidagi «total futbol» taktikasi bilan Milan 1989,1990yillarda Yevropa chempionlar kubogini qo'lga kiritishadi. «Barselona»da trenerligi paytida Xosep Gvardiola ham «total futbol» taktikasini amalga oshirgan edi. 1980 yil o'rtalarida Niderlandiya terma jamoasiga qaytgan, «total futbol» asoschisi Rinus Mixels Niderlandiya terma jamoasini 1988 yilda yana «total futbol» taktikasi bilan Yevropa chempioni qiladi…

«Total futbol» taktikasi bilan futbol o'ynashni o'ziga xos qiyinchiliklari ham bor. Eng asosiy qiyinchiliklardan biri taktika ijrochilari tanlash edi. Rinus Mixels qisqa muddatda kuchli yulduzli tarkibli jamoani yig'di. Lekin faqat kuchli tarkibni o'zi hal qiluvchi rol o'ynamasdi, hamma masalani hal qila olmas ekan.

«Total futbol» o'ynash uchun, asosan har bir futbolchi jismonan «ideal mashina» sifatida, butun uchrashuv vaqtida tinmay harakat qilishi kerak edi. Xoh futbolchi mashhur uzatma sohibi, xoh kuchli to'purar bo'lsa ham ozgina imtiyoz ham berilmasdi. Yana bir asosiy ko'rsatkichlardan biri har bir futbolchi ideal taktik tayyorgarlikka ega bo'lib, his-tuyg'u orqali qachon o'z jamoa futbolchilariga orqaga o'tib yordam berish, qaysi tomonga uzatma qilish, sheriklaridan uzatma olish uchun qaerga yugurish, darvozaga to'p kiritish uchun qaysi pozitsiyani tanlashni bilishi kerak edi. Rinus Mixelsga esa omad kulib boqqandi.Chunki uni qo'l ostida «total futbol»ni haqiqiy futbolchilari, «Ayaks»da tarbiyalangan, ko'p yillardan beri bir jamoada o'ynab, maydonda bir-birini bilgan va yaxshi tushunadigan ideal futbolchilar bor edi. Shuni bilish kerakki, hatto jamoaga o'nta mashhur futbolchi sotib olib ham, futbolchilarni bunday bir-birini tushunishga erishtirish juda qiyindir. Ular hech qachon «total futbol» o'ynay olmasdi.

Mixels taktikasida asosan jamoaviy o'yin individualizmdan ustun turishiga katta urg'u berilgan. Bu futbolchidagi individualizmni taqiqlab qo'yildi degani emas. «Total futbol»da yana futbolchining individual sifatlariga va aql-idrok (intelekt)iga katta ahamiyat berilgan. Masalan Yoxan Kroyffni «rassom» va «butsili Pifagor» deb atashgan. Agar «total futbol»da jamoa manfaati masalasi qo'yilsa, individual sifatlariga va aql-idrokga ega Kroyff ikkinchi masalaga aylanardi…
«Total futbol» bu futboldagi taktika, ijtimoiy o'zgarishlar rivojlanishi natijasidir.Total futbol taktikasi hozirgi davrda ham kundan-kunga o'zgarib bormoqda…

 

Abdurashid Kuzibayev

Do'stlaringizga bilan baham ko'ring